De Politiek van Post- Apartheid Zuid-Afrika

Een kritische kijk op kabinet-Mandela (1994-1999)

“After climbing a great hill, one only finds that there are many more hills to climb.” (Nelson Mandela)

De historische eerste democratische verkiezingen van Zuid-Afrika bezorgden het ANC in 1994 een ruime meerderheid in de nieuwe regering van nationale eenheid(GNU). Onder leiding van de nieuwe president Nelson Mandela werd de meerderheid van ministerposten overgenomen door voormalig gevangenen, ballingen en guerilla’s. Velen van deze laatste groep kwamen rechtstreeks uit de jungle. Aldoende moesten deze nieuwelingen leren de zwaar gepolariseerde natie te behoeden voor bloedbaden, contrarevoluties en een kapitaalvucht. Tegelijkertijd moest er een gezond socio-economisch fundament gelegd worden, waarop de abject arme meerderheid van Zuid-Afrikanen een menswaardig bestaan kon bouwen. Deze immense klus bleken ze met een lege schatkist te moeten klaren. En dat terwijl de hele wereld met argusogen toekeek.

Dit artikel bekijkt de visie en prestaties van kabinet-Mandela (1994-1999).

De nieuwe grondwet
De nieuwe grondwet kon nauwelijks in scherper contrast staan tot haar voorganger. Door velen beschouwd als de meest progressieve grondwet ter wereld waarborgt het onder andere de vrijheid van meningsuiting, persvrijheid en de rechten van homosexuelen en lesbiennes.
Voor Zuid-Afrika een forse stap in een nieuwe richting. Maar voordat deze nieuwe vrijheden en kansen voor  alle Zuid-Afrikanen voelbaar zouden zijn, was er nog een lange weg te gaan.

De uitdagingen
Om de levens van de arme meerderheid te verbeteren, moest Mandela’s kabinet het hoofd bieden aan een overweldigend aantal prioriteiten. Zijn ambtsperiode werd overheerst door drie uitdagingen; Verzoening en het bedwingen van contrarevoluties en geweld, een noodzakelijke economische omwenteling en het rechtstellen van de achtergestelde positie van de zwarte meerderheid.

Verzoening.De Waarheid boven tafel met de TRC
Voor een gezonde en vrije democratie werd verzoening met het verleden als cruciaal beschouwd. Het was aan de Waarheids- en Verzoeningscommissie (TRC), met Desmond Tutu als voorzitter, om de slachtoffers van apartheidsgeweld een kans op verzoening te bieden. Misdadigers van het apartheidsregime kregen de kans hun misdaden in alle volledigheid op te biechten en hier amnestie voor aan te vragen. De slachtoffers van het apartheidsgeweld deelden hun verhalen. Twee jaar lang werden de verhoren ‘s zondags op televisie uitgezonden. Ondanks kritiek op de TRC, - met name over hun milde aanpak van apartheidsmisdadigers-, wordt de commissie over het algemeen als een success beschouwd.

Het bedwingen van contrarevoluties en geweld
Velen vreesden voor een contra-revolutie van extreem rechts en van Mangosuthu Buthelezi’s Inkatha Vrijheidspartij( IFP). Met uitzonderlijke verzoeningsgebaren wist Mandela deze dreiging binnen twee jaar te bedwingen. Zo ging hij op de thee bij de weduwe van apartheidsfanaat en ex-president Hendrik Verwoerd en bezocht hij de man die hem decennia geleden aan de galg had willen hangen, de openbaar aanklager tijdens het Rivonia-proces.

Positieve Discriminatie met Affirmative Action
Om de gemarginaliseerde positie van zwarte Zuid-Afrikanen naast politiek ook economisch te herstellen werd een beleid van Affirmative Action( Rechtstellende Actie) geïmplementeerd. Dit verplichtte werkgevers een minimum percentage aan zwarte werknemers aan te nemen. Deze positieve disciminatie in combinative met het tekort aan hoogopgeleide zwarte Zuid-Afrikanen had veel bediscussieerde gevolgen.  De onervaren nieuwelingen op belangrijke en hoge posities oogstten veel wantrouwen en argwaan (Zou jij bij een Affirmative-Action-piloot instappen?). Zo hebben grote overheidsbedrijven, zoals Statistics South Africa, met wanbeleid en grove fouten de media gehaald. Een tweede gevolg van Affirmative Action was de opkomst van ‘ the black elite’ ;Een kleine groep steenrijke en vaak politiek gelieerde zwarten, die  profiteerden van topbanen en exorbitante salarissen.
Affirmative Action is erin geslaagd om nieuwe contouren in de economische ongelijkheid aan te brengen, maar van gezamenlijke en gelijke ‘Black Empowerment’ was geen sprake. De zwarte meerderheid bleef straatarm. Ook oogstte  Affirmative Action veel kritiek bij de gekleurde en Indiase Zuid-Afrikanen die niet ‘ zwart genoeg waren’. Velen hadden het gevoel dat ze wederom tussen wal en schip vielen.

Een nieuwe economie
Mandela verraste vriend en vijand toen hij aan het begin van zijn ambtstermijn aankondigde in het economische vrijemarkt-model voor Zuid-Afrika te geloven. Toen hij in 1990 de gevangenis verliet, leek hij nog heilig overtuigd van socialistische idealen en sprak hij over nationaliseren. Wat was er veranderd?
Het antwoord was ‘de hele wereld’. Door de val van de Berlijnse Muur en de Sovjet Unie was er een grote kapitalistische wereldmarkt ontstaan. De informatie-revolutie versterkte deze nieuwe economische orde. Overal ter wereld konden handelaren nu met een simpele muisklik transacties uitvoeren. Om een plaats van betekenis op deze wereldmarkt te veroveren, had Zuid-Afrika buitenlandse investeerders nodig en was ze genoodzaakt te transformeren van een land-, tuin- en mijnbouwland tot een producerend exporteur met hoogopgeleide arbeiders.

Maar de realiteit op de arbeidsmarkt zag er anders uit. De massa’s waren laag- of niet opgeleid en de meeste geschoolde arbeiders waren blank. Bovendien kwam er aan het begin van de jaren 90 een ‘brain-drain’ op gang, waarbij vele hoogopgeleiden op andere continenten werk zochten.

Concurrerende participatie op de wereldmarkt heeft op de korte termijn vaak een druk op de lonen en stijgende werkloosheid tot gevolg. Dit effect bleef Zuid-Afrika niet bespaard. Waar de werkloosheid in 1995 nog 16% bedroeg, liep dit in 2002 op tot 29,4%.

Onheil uit het Oosten
De economische puzzel werd deze verder gecompliceerd door een Oosterse crash. De financiële crash, die in 1997 in Thailand begon, dreef angstige investeerders ontwikkelende economieen uit. Zuid-Afrika behoorde tot de zwaarstgetroffen landen.

RDP en GEAR
Om de socio-economische uitdagingen van het nieuwe Zuid-Afrika het hoofd te kunnen bieden werd het RDP(Reconstructie en Ontwikkelingsrogramma) in het leven geroepen.Dit programma combineerde economische strategieën en hervormingen met nieuwe sociale voorzieningen voor de armen, zoals schoon drinkwater, electriciteit, gezondheidszorg, onderwijs en het bouwen van huizen.

Het RDP bleek echter niet te financieren en werd in 1996 verruild voor GEAR, dat met een meer neo-liberale inslag armoede effectiever zou bestrijden. Dit door banen te creëren, te privatizeren en het aantrekken van buitenlandse investeerders.
Een nadelig effect van GEAR was dat het veel binnenlandse industrieën kwetsbaar maakte. Zo hadden Zuid-Afrikaanse schoenenfabrikanten er opeens Chinese concurrenten bij. En hoewel buitenlands kapitaal het land wel bereikte, bleken de investeringen van een kort en vluchtig karakter te zijn.
GEAR heeft haar doelstellingen niet gehaald.

Kritiek:
Mandela’s kabinet is fel bekritiseerd om zijn minimale aandacht voor de groeiende HIV/AIDS-epidemie en de toename in criminaliteit.

Lof:
Miljoenen Zuid-Afrikanen beschikten in 1999 over schoon drinkwater, electriciteit en gratis gezonheidszorg. Het ANC heeft analfabetisme aangepakt, universiteiten en scholen geïntegreerd en vrouwen in het openbare leven naar voren laten treden. De economische chaos van 1994 had plaats gemaakt voor een stevig economisch fundament, dat rentetarieven, inflatie en het tekort op de staatsbegroting aanmerkelijk had teruggebracht. Het was de basis waarop Mandela’s opvolger voort zou kunnen bouwen.

Tijdens zijn laatste toespraak als president van Zuid-Afrika sprak Nelson Mandela de volgende woorden:

"I am the product of Africa and her long-cherished view of rebirth that can now be realised so that all of her children may play in the sun."

Door Marion Hengeveld

Bronnen:
Boeken:
Het wonder voorbij: een geschiedenis van het moderne zuid-afrika. Anthos, Amsterdam. Vertaald door Gerard Grasman.
Seekings,J en Natrass,N, Class, Race and Inequality in South-Africa, Yale, 2005.
Websites:www.nos.nl / www.bbc.co.uk/ www.sahistory.org.za/

Lees meer over Verzoening en Eenheid in Zuid-Afrika,  Een korte geschiedenis van Apartheid in Zuid-Afrika en Apartheid in de Praktijk:10 Wetten op een Rijtje in onze sectie Typisch Zuid-Afrika . Hier lees je meer over de geschiedenis van Zuid-Afrika.

Meld je aan voor onze gratis maandelijkse nieuwsbrief en volg ons op Facebook en Twitter om op de hoogte te blijven van nieuwe artikelen en ander nieuws uit de stad.