De andere kant van Kaapstad: Township Tours

“Abelungu: Here Come White Folks”

In Kaapstad wonen naar schatting zo’n 4,7 miljoen mensen. Slechts 40 procent van hen wonen in de City Bowl, Green Point, Sea Point, de Waterkant, Gardens, Camps Bay en Tamboerskloof – de meest bekende wijken van Kaapstad. Maar liefst 60 procent van de inwoners van de Moederstad van Zuid-Afrika woont in de sloppenwijken rondom de stad, de zogenaamde townships.

Allereerst even orde op zaken stellen: township betekent volgens het woordenboek ‘black suburb’ – zwarte buitenwijk. In het jargon der sloppenwijken wordt een heel duidelijk onderscheid gemaakt tussen townships en zogeheten ‘coloured communities’. Sloppenwijken in Zuid-Afrika waar zwarten niet de dominante bevolkingsgroep zijn, noem je doorgaans dus geen township maar een coloured community.

Must-do Tour: Tour door de Townships
Wie naar Zuid-Afrika komt – of het nou voor een stage, rondreis of vakantie is, kan het land eigenlijk niet weer verlaten zonder alle kanten ervan gezien te hebben. In Kaapstad is dit onmogelijk, daar de N2 – de Settlers Road die het centrum van de stad en Cape Town International Airport met elkaar verbindt – gunt elke bezoeker aan Kaapstad meteen al een blik op ‘de andere kant’ van Kaapstad. Links en rechts van de snelweg staan de shacks – de zelfgebouwde krotjes met golfplaten daken – naast en op elkaar gestapeld. Welkom in Kaapstad.

Wij van KaapstadMagazine vinden het heel belangrijk dat vakantiegangers volop genieten van de mooie stranden van Camps Bay, de surfhuisjes bij Muizenberg op de foto hebben, een wandeling tussen de bavianen maken in het Cape Point National Park, de boot naar Robbeneiland nemen, de Tafelberg beklimmen en urenlang winkelen in Long Street en de toeristische V&A Waterfront. Maar we vinden het minstens zo belangrijk dat toeristen het volledige plaatje van Kaapstad en Zuid-Afrika zien - en dat kan alleen door de townships van dichtbij te bekijken.

2014: Het einde van de townships?
‘Captain’ Samantha van Camissa Tours rijdt twee keer per dag met haar minibusje vanaf het centrum van Kaapstad naar de townships Langa en Gugulethu. Samantha is haar Christelijke naam, haar oorspronkelijke Xhosa naam is Zoliswa. Van achter het stuur vertelt zij over de geschiedenis, het heden en de toekomst van Apartheid, raciale kwesties en leven in de townships van Kaapstad.

Ze doet dit enthousiast, humoristisch en eerlijk, zonder medelijden op te wekken. Dat dit het echte verhaal van de townships is, geloven wij meteen, want  Samantha woont zelf al haar hele leven in Langa. De afgelopen 20 jaar van het post-Apartheidstijdperk heeft ze veel positieve ontwikkelingen om haar heen gezien – zoals bijvoorbeeld de aanleg van elektriciteit en stromend water in de townships – maar, zegt ze stellig, “er is ook heel veel nog niet gedaan”.

De vorige Minister van Woongelegenheid & Behuizing stelde als doel dat in 2014 geen ‘informal settlements’ meer zouden bestaan in Zuid-Afrika. Samantha heeft er een hard hoofd in dat die doelstelling gehaald zal worden.

“I’m proud to be a Xhosa South African”
Langa is de grootste township van Kaapstad, en vrijwel volledig bewoond door Xhosa’s. Xhosa’s zijn naast Zulu de grootste stam in Zuid-Afrika. Ook Nelson Mandela is een Xhosa, lid van de Madiba-stam.  Xhosa zijn trotse mensen, of ze nou in townships wonen of niet.

Ook Samantha is trots. Op de vraag of ze het niet lastig vindt om dagelijks ‘rijke’ Westerlingen door de armoede van haar huis en roots rond te rijden, antwoordt ze ontkennend. “Ik ben trots op wie ik ben en waar ik vandaan kom”, zegt ze volmondig. “I am truly proud to be a South African”.

District 6, Langa, Gugulethu, Amy Biehl en Mzoli’s Meat Market
Al snel wordt ons duidelijk: een township tour van Camissa is veel meer dan alleen een tocht naar de township en terug. Samantha rijdt ons langs alle gedenkwaardige plekken die doen herinneren aan het verleden van Apartheid en ongelijkheid in Zuid-Afrika. Dat begint in de Kaapse wijk District Six, parkeert ze het busje op een punt van waar het uitzicht over het verwaarloosde District Six pijnlijk duidelijk wordt. Ze vertelt het verhaal over de forced removals van meer dan 60.000 mensen die onder het apartheidsregime plaats moesten maken voor de blanken aan wie de kleurrijke en levendige wijk was toegewezen.  

Vanuit troosteloos District Six – het feit dat op de dag dat wij de tour deden het grijs, guur en regenachtig was, hielp niet bepaald mee – vervolgt de drie uur-durende tour via township Langa naar de coloured community van Gugulethu. Een duidelijk constrast tussen Gugulethu en Langa – Gugulethu is op het eerste gezicht een sloppenwijk die er beter en mooier uitziet dan Langa.

Blacks versus Coloureds
Samantha legt uit dat dit onderlinge verschil – grotere huizen, betere wegen en meer voorzieningen – bewust zo aangelegd is door de apartheidsregering om het hierarchische verschil tussen blacks en coloureds duidelijk te maken. “Coloureds hadden bepaalde privileges, zwarten moesten goed begrjipen dat zij het allerlaagste waren en daardoor ook het minste van het minste kregen.” Pijnlijk, maar waar.

Vergis je niet, ook Gugulethu heeft z’n armste delen in de township, waar van behuizing nauwelijks nog sprake is. Shacks, afval en armoede.

Gugulethu Township is verder bekend om nog drie andere bijzonere bezienswaardigheden: de Gugulethu 7 Monument, de sterfplaats van Amerikaanse uitwisselingsstudente Amy Biehl en de populaire Mzoli’s Meat Market. Samantha laats ons alle bezienswaardigheden van de township zien en vertelt levendig de bijbehorende verhalen.

Aapjes kijken?
Een tour door de townships geeft altijd enige gemengde gevoelens, het heeft immers toch ergens iets weg van een ritje naar de dierentuin. ‘Aapjes kijken’, vergelijken veel mensen het mee. Toeristen zitten in mooie touringbusjes en maken met hun dure spiegelreflexcamera’s foto’s van ‘die zielige, arme zwarte mensen’. Samantha is het daar niet mee eens, hoewel ze toegeeft dat er inderdaad touroperators zijn die inwoners wel degelijk dat gevoel geven.

Maar, zo licht Samantha toe, “dat zijn de tours waarbij de reisorganisaties niets doen voor de gemeenschap in de townships, die geen enkel contact maken met de bewoners. Ze stoppen niet bij hun winkeltjes, ze praten niet met de bewoners. Sterker nog, ze adviseren de toeristen om vooral niet uit te stappen.”

Camissa Travel biedt de ‘real township experience’ in de Cape Flats. Dat begint zoals gezegd al bij het feit dat Samantha zelf al haar hele leven in Langa woont. Tijdens de tour stopt ze meerdere malen op verschillende plekken in de township, praat ze met mensen, praten de mensen met ons, er wordt getoeterd en gezwaaid. 

Er is continu contact en interactie met de bewoners van de townships – ruimte voor vragen, grapjes en foto’s. Heel veel foto’s. Je stapt meerder malen uit de bus, loop je – altijd onder begeleiding van Samantha of één van haar collega’s – van plek A naar B. Als je het wil, kun je ook binnen in de shacks en praten met de bewoners. Opvallend is dat iedereen heel graag wil praten, en wederom, graag poseert voor een foto.

Kinderopvang in Langa: Langa Moravian Educare
Van elke tour die mensen bij Camissa boeken, gaat 10 procent van de inkomsten naar Langa Moravian Educare – een kinderdagverblijf in Langa. Dagelijks worden kinderen in de leeftijd 1-5 jaar hier naar toe gebracht, zodat de ouders kunnen werken om geld te verdienen.

Een plekje in het kinderdagverblijf kost R150 per kind per maand (15 euro). Voor dat geld krijgen de kinderen ontbijt en lunch, en worden ze de hele dag beziggehouden. Belangrijk, want rondzwervende kinderen is één van de grootste problemen en zorgen van veel sloppenwijken.

Een stop op de route van Samantha is dan ook bij deze Langa Moravian Educare. Een bijzondere ontmoeting. Bij aankomst staan de 3 tot 4-jarigen springend voor het raam. ‘Abelungu,’ roepen ze. Dat betekent ‘Here come white folks,’ verduidelijkt Samantha. Een gek gegeven dat de meeste van deze kinderen in het dagelijks leven nooit een blanke zien, behalve de busjes vol toeristen. Ze zijn er inmiddels een beetje aan gewend, maar het blijft natuurlijk spannend.

Neem snoepgoed mee!
Het enthousiasme van de kinderen werkt aanstekelijk, terwijl ze vol overgave dansjes en liedjes voor ons opvoeren. Geld geven doen we niet, op strikte instructies van Samantha – “We willen voorkomen dat kinderen denken dat je niet hoeft te werken omdat je ook geld kunt verdienen door te bedelen bij rijke Westerlingen” – maar snoepjes, speelgoed of ander ‘leuk’ materiaal is een hele goede aanrader om mee te nemen.

Na drie uur zit de rondleiding erop. Variaties zijn mogelijk, zo kun je de township tour ook combineren met een bezoek aan Robbeneiland, een gospeltour of een potje voetballen en braaien met de township-kids. Tailormade Tours kunnen samengesteld worden vanaf 1 persoon tot aan grotere groepen van 9 personen.

De ‘standaard’ tour van drie uur kost R380 per persoon. Je wordt dan bij je hotel opgehaald en weer afgezet. Tours kunnen zowel een dagdeel (8.30-12.30 of 13.30-16.30) als een hele dag duren. Prijzen van Tailormade Tours zijn logischerwijs afhankelijk van het programma.