Juichen voor de Tegenstander

Als racisme wint, verliest de sport

Sport verbroedert. Al eeuwenlang. Feyenoorders, PSV-ers en Ajacieden staan tijdens de competitie lijnrecht tegenover elkaar. Totdat het Nederlands elftal het veld betreeft. Dan verdwijnen alle controversen en onderlinge vijandigheid. Want dan zijn we natuurlijk allemaal 'Nederlands' en voor Oranje.

Stel: je kijkt met een groep in het oranje uitgedoste supporters in een cafe in de stad naar de wedstrijd tussen Nederland en Japan Of jullie zitten met de hele buurt of de camping bij elkaar in de tuin naar een groot scherm te kijken. Bij elke aanval van het Nederlandse elftal stijgt de spanning, met geknepen billen zit je op de barkruk. Het hele cafe heeft een mening over elke bal, elke kaart en elke actie. Tikt Robben 'm er vanaf links in? Een kopbal van Ruud? De kroeg is te klein. Een kakofonie van gejuich, geschreeuw, gelach en gezoen barst los. Toeterende auto's, gratis bier voor de hele tent. Elke gewonnen wedstrijd is het startschot voor een volksfeest.

In Zuid-Afrika gelden andere wetten als het om sport gaat. Juichen voor het nationale team - of het nou om het rugby, cricket, hockey- of voetbalteam gaat - was niet altijd een automatisme. Sport in Zuid-Afrika heeft een raciale bijsmaak, en was lang als de meest expressieve uiting van de raciale verdeling in het land. Deze associatie is een historisch souvenir van de 400 jaar durende kolonialisatie en onderlinge ongelijkheid in Zuid-Afrika.

Apartheid in de meest ingeburgerde en rigide vorm. Nationalisme, patriottisme en vaderlandslievende gevoelens waren het overgrote deel van de bevolking van dit land -  de gekleurden ('coloureds') en de zwarten -  tamelijk vreemd. Niet verwonderlijk als het land waar je woont, je als derderangsburger beschouwt en je het liefst verbant naar speciale afgelegen gebieden.

The big Three - in sport en kleur
Het zijn drie takken van sport die sinds jaar en dag de sportieve agenda van Zuid-Afrika domineren: voetbal, rugby en cricket. Voetbal 'was' van de zwarten van Zuid-Afrika,  terwijl het blanke hart overwegend sneller ging kloppen bij een pot rugby of cricket -  door de Engelse heersers ingeburgerd. Bij de 'zwarte' voetballiefde moet dan weer vermeld worden dat deze zich vooral richt op twee teams uit Johannesburg: de Orlando Pirates en de Kaiser Chiefs, beide uit Soweto - voor de zwarte bevolking ligt de kern van hun Afrikaanse roots in Soweto (Johannesburg).

Zo komt het voor dat bij een wedstrijd tussen twee ploegen in Kaapstad, bijvoorbeeld tussen Ajax CT en Santos, het meerendeel van de zwarte toeschouwers een shirt van de Orlando Pirates draagt. Of dat continu leuzen voor de Kaiser Chiefs gescandeerd worden tijdens de pot. Bizar, maar waar.

De coloureds waren eveneens voetbalfans, maar hadden bitter weinig op met de Afrikaanse competitie. Sterker nog, om zich expliciet te distantieren van de zwarte bevolking, vonden zij hun passie in het Engelse voetbal, met name de liefde voor Liverpool en Manchester United is buitensporig groot onder de coloureds. De populariteit van het blanke rugby en cricket versterkte de raciale etiketten op sport in dit land.

Eind jaren '50 was de tijd van coloured cricketer Basil D'Oliveira uit Kaapstad. Tot op de dag van vandaag geldt D'Oliveira aka 'The Anti-Apartheid Cricketer' als een van Zuid-Afrika's cricket-talenten aller tijden. In plaats van hem in het nationale team in te lijven, werd D'Oliveira geweerd van de Afrikaanse velden op basis van 'de verkeerde kleur'. D'Oliveira, teleurgesteld, verhuisde in 1960 naar Engeland en maakte daar furore als sterspeler in het Britse team. In 1968 stond voor het Engelse team een tour door Zuid-Afrika op het programma, en D'Oliveira werd geselecteerd om mee te gaan. De Apartheidregering verbood het D'Oliveira naar Zuid-Afrika te komen - een van de meest dwaze acties van de regering aller tijden. Zowel de Britse regering als vele andere landen sprongen bovenop het besluit en veroordeelden Zuid-Afrika openlijk.

Het nationale team werd gezien als de symbolisering van het Afrikaanse rassenverschil. De Springboks - de bijnaam voor het nationale team tijdens de Apartheid - was een bolwerk van 'Afrikaners', zoals men refereert naar de traditioneel blanke, 'boerse' inwoner van Zuid-Afrika. Het nationale elftal was gedurende de Apartheid voor de ruim 40 miljoen zwarten in dit land het onverminderde symbool van de overheerser. De internationale wereld gaf hetzelfde afkeurende signaal af: tijdens het Apartheid-tijdperk werden Zuid-Afrikaanse teams geweerd van de grote internationale toernooien - voor alle sporten - waaronder meerdere WK's en Olympische Spelen.

De zwarte bevolking zag tijdens wedstrijden het eigen nationale team als de echte tegenstander. De menigte juichtte als zij een terugslag moest incasseren: een tegendoelpunt, een rode kaart. Zolang het niet gunstig was voor de Zuid-Afrikanen, was er vreugde alom onder de zwarte toeschouwers. Of de andere partij Frans, Indiaas, Pakistaans, Australisch of Chinees was, maakte hen niet uit, zolang het maar niet het eigen nationale team was. Juichen voor de tegenstander: in elk ander land ondenkbaar, in Zuid-Afrika een historisch souvenir en symbolisch expressionisme in optima forma. 

Ommekeer
Het was Nelson Mandela die in 1995 - zijn eerste jaar als president van de democratische republiek Zuid-Afrika -  tijdens de wereldberoemde rugbyfinale tussen Zuid-Afrika en Nieuw Zeeland de eerste, memorabele stap zette naar het einde van de raciale associatie van sport in Zuid-Afrika. Door in een shirt van de Sprinboks - het nationale rugby-elftal, waarin slechts een zwarte temidden van een volledige blanke selectie en staf speelde - het stadion te betreden, maakte hij een statement van jewelste. Langzaam maar zeker vervagen de lijnen tussen sport en racisme. Die verschuiving werd in 2007 goed zichtbaar toen Zuid-Afrika het wereldkampioenschap rugby won - de gedeelde vreugde onder alle bevolkingslagen was onvergelijkbaar met de overwinning van twaalf jaar eerder.  

Minder bekend maar net zo krachtig was de symboliek bij de overwinning van Elana Meyer.  Barcelona, 1992, de eerste keer sinds 32 jaar dat Zuid-Afrika weer mee mocht doen aan de Olympische Spelen. De 10km vrouwenfinale kende in blanke Elana de enige finalist van Zuid-Afrikaanse afkomst. Als grote kanshebber voor de medaille had zij een geduchte tegenstandster - de Ethiopische Derartu Tulu. De dames renden bijna 950 meter nek aan nek, ronde na ronde. De rest bleef ver achter, het was de hele race een two-women show.
Pas de laatste meters slaagde Tulu erin om Meyer de fatale slag toe te dienen, en met slechts een paar honderdsten van secondes voorsprong kwam de Ethiopische als eerste over de finish.

Het was een mooie overwinning, dat zeker. Maar de echte victorie vond plaats na de finish - het moment waarop Tulu en Meyer elkaar in de armen vielen, en samen het ererondje renden. Beiden droegen de vlag van hun land op de rug - het plaatje van een blanke 'Afrikaner' en een zwarte Afrikaanse vol trots hun vlag dragend - nog geen jaar na de afschaffing van Apartheid.

Sport verbroedert inderdaad. Times change. Om te zeggen dat racisme en sport in Zuid-Afrika volledig los van elkaar staan gaat net iets te ver, maar dat sinds de jaren '90 grote stappen gemaakt zijn, staat vast. Naar verwachting zal heel Zuid-Afrika - zwart, blank en coloured - zich komende zomer achter het eigen nationale elftal scharen. Hoewel blanken ook een fascinatie hebben voor de grote voetballers uit Brazilie en Duitsland, is het gegeven dat dit de kans is om aan de wereld te laten zien dat Zuid-Afrikaanse voetballers 'er mogen zijn', een overheersende impuls om het eigen team flink aan te moedigen. Een momentum zal het zeker worden.

---

In Kaapse Post lees je het (dagelijkse) nieuws uit Kaapstad vanuit een insider perspectief.